وقتی مجله‌ای از Scopus حذف می‌شود یعنی چه

در بسیاری از کشورها، نمایه‌شدن در Scopus یک ترجیح نیست. در قواعد دفاع از رسالهٔ دکتری، ارتقا و ارزیابی ملی که بودجهٔ گروه‌های آموزشی را تعیین می‌کند، نوشته شده است. مجله‌ای که هنگام ارسال شما نمایه شده بود و وقتی به آن نیاز دارید دیگر نمایه نیست، مشکلی با پیامدهای واقعی است، و بیش از آنچه فهرست‌هایی که میان گروه‌های آموزشی دست‌به‌دست می‌شوند نشان می‌دهند اتفاق می‌افتد.

حذف چگونه رخ می‌دهد

Scopus عنوان‌های تحت پوشش خود را دوباره ارزیابی می‌کند و یک مجله به دو شیوه می‌تواند علامت‌گذاری شود. یا کسی در جامعهٔ پژوهشی دربارهٔ استانداردهای انتشار آن نگرانی مطرح می‌کند، یا یک مدل خودکار الگوهای غیرمعمول را تشخیص می‌دهد: رشد ناگهانی خروجی، الگوی ارجاع‌دهی ناسازگار با آن حوزه، تمرکز غیرعادی نویسندگان یا ویژه‌نامه‌ها. عنوان‌های علامت‌گذاری‌شده به هیئت انتخاب محتوا و مشاوره (Content Selection and Advisory Board) می‌روند که آن‌ها را با همان معیارهایی بررسی می‌کند که برای عنوان‌های جدید به کار می‌رود.

تا وقتی این بررسی ادامه دارد، ورود محتوای مجله به Scopus متوقف است. مقاله‌هایی که در جریان ارزیابی مجدد منتشر می‌شوند تا زمان تصمیم هیئت وارد پایگاه نمی‌شوند، و اگر تصمیم به زیان مجله باشد، هرگز وارد نمی‌شوند. بنابراین مجله‌ای که «در حال ارزیابی مجدد» است همین حالا مجله‌ای است که مقاله‌های تازه‌اش نمایه نمی‌شوند، هرچند رکورد منبع آن هنوز فعال به نظر می‌رسد.

مجله‌هایی که این بررسی را نمی‌گذرانند متوقف می‌شوند، و Scopus عنوان‌های متوقف‌شده را به‌عنوان بخشی از فهرست ماهانهٔ منابع خود، هر کدام با یک دلیل، منتشر می‌کند. دلیل‌ها هم‌وزن نیستند. «رفتار پرت» (Outlier behaviour) و «معیارها» (metrics) عملکرد را توصیف می‌کنند. «نگرانی‌های انتشاراتی» (Publication concerns) شیوه‌ها را توصیف می‌کند و همان است که باید جدی گرفته شود. عنوان متوقف‌شده تا مدتی پس از آن هم نمی‌تواند دوباره ارسال شود، پس مجله‌ای که می‌گوید انتظار دارد «به‌زودی به Scopus برگردد» وعده‌ای می‌دهد که در آن بازهٔ زمانی نمی‌تواند به آن عمل کند.

حذف چه می‌کند و چه نمی‌کند

مقاله‌هایی که تا تاریخ توقف پوشش منتشر شده‌اند، به‌عنوان بخشی از سابقهٔ علمی در Scopus می‌مانند. مقاله‌های بعد از آن وارد نمی‌شوند. پس اگر پیش از آن تاریخ در آن مجله منتشر کرده‌اید، مقالهٔ شما هنوز نمایه‌شده است و باید این را مستند کنید: از رکورد منبع در Scopus که سال‌های پوشش را نشان می‌دهد تصویر صفحه نگه دارید و یادداشت کنید کدام نسخهٔ فهرست منابع Scopus را بررسی کرده‌اید. کمیته‌های ارزیابی به شواهد بهتر از توضیح واکنش نشان می‌دهند.

یک استثنا وجود دارد. در موارد اثبات‌شدهٔ رفتار غیراخلاقی شدید، Scopus این حق را برای خود محفوظ می‌دارد که محتوایی را که پیش‌تر نمایه کرده حذف کند. این کار نادر است و آنچه برای یک عنوان متوقف‌شدهٔ معمولی رخ می‌دهد نیست، اما دلیلی است برای اینکه مجله‌هایی را که هرگز مورد تردید نبوده‌اند بر مجله‌هایی که از یک تردید جان به در برده‌اند ترجیح دهید.

اگر مقالهٔ شما پذیرفته شده بود اما هنوز منتشر نشده بود که مجله حذف شد، یا هنگامی که مجله به ارزیابی مجدد رفت، نمایه نخواهد شد. دانستن این پیش از امضای قرارداد انتشار ارزش دارد.

چرا فهرست‌هایی که می‌بینید غلط‌اند

عبارت «Scopus indexed journals» را جست‌وجو کنید؛ سایت‌هایی را می‌یابید که فهرست‌هایی با چهل یا پنجاه هزار عنوان ارائه می‌دهند. فهرست منابع خود Scopus، تا اوایل ۲۰۲۶، کمی کمتر از پنجاه هزار مدخل دارد و یک‌سوم آن‌ها غیرفعال‌اند. شمار مجله‌های فعال حدود سی هزار است. تفاوت از آنِ «مرده‌ها»ست: عنوان‌هایی که زمانی تحت پوشش بودند و دیگر نیستند، اما چون فهرست کامل آن‌ها را هم شامل می‌شود هنوز شمرده می‌شوند. دیدن نام یک مجله در یکی از آن صفحه‌ها دربارهٔ وضعیت کنونی‌اش چیزی به شما نمی‌گوید.

بررسی قابل‌اعتماد، رکورد منبع در Scopus است. اگر سال‌های پوشش به سالی مشخص ختم شود و نه به «present» (تاکنون)، آن مجله متوقف شده است. ما توقف‌ها را همراه با تاریخشان ثبت می‌کنیم؛ تا زمانی که صفحه‌های وضعیت هر مجله آماده شود، سیاست‌های ناشران و داده‌های باز جایی است که باید نگاه کنید.

نشانه‌ها پیش از ارسال

مجله‌ای که نمایه‌شدنش در Scopus را در موضوع یک رایانامه تبلیغ می‌کند. زمان‌بندی تضمین‌شدهٔ انتشار. ویژه‌نامه‌هایی با سردبیران مهمانی که نامشان به جایی نمی‌رسد. خروجی‌ای که از پنجاه مقاله در سال به دو هزار رسیده است. هیچ‌کدام از این‌ها به‌تنهایی دلیل چیزی نیست. با هم، بیشترِ مجله‌هایی را توصیف می‌کنند که به دلیل نگرانی‌های انتشاراتی متوقف می‌شوند، حدود یک سال پیش از آنکه این اتفاق بیفتد.

Think. Check. Submit. برای این کار یک فهرست وارسی دارد — از آن استفاده کنید. سپس رکورد منبع مجله را در Scopus بررسی کنید و مجله‌هایی را که پوششی بی‌وقفه دارند بر مجله‌هایی که سال گذشته نمایه بودند و شاید سال آینده نباشند ترجیح دهید.